محمود وحدت : تکنیک های خلاقیت به عنوان ابزاری برای رشد خلاقیت و
افزایش توان حل خلاق مسئله کمک شایانی به توان فرد در تمام مراحل خلاقیت و
فرآیند حل خلاق مسئله می نماید . بعبارت دیگر هریک از تکنیک های خلاقیت
،مرحله یا مراحلی از فرآیند خلاقیت را تقویت می کنند . این تکنیک ها فردی و
گروهی میباشند که تکنیکهای فردی شامل : توهم خلاق ، DOIT ، تکنیک های
گروهی شامل : طوفان فکری ، دلفی ، سینکتیکس و تکنیکهای مشترک شامل :
اسکمپر،در هم شکستن مفروضات ، چرا، مورفولوژیک که محور اصلی این روش ها و
تکنیک ها ، شکستن قالب های ذهنی است .
● تکنیک طوفان ذهنی
طوفان ذهنی که یکی از شیوه های برگزاری جلسات و
مشاوره ودستیابی به انبوهی از ایده ها برای حل خلاق مسائل می باشد در سال
۱۹۳۸ توسط الکس اساسبورن ابداع شد . این واژه هم اکنون در واژه نامه بین
المللی وبستر اینگونه تعریفمی شود : اجرای یک تکنیک گردهمایی که از طریق آن
گروهی می کوشند راه حلی برای یک مسئله بخصوص یا انباشتن تمام ایده هایی که
بطور خود به خود و درجا به وسیله اعضاارائه می شود بیابند.
● تفاوت های طوفان ذهنی فردی و گروهی
طوفان ذهنی فردی باتولید طیف گسترده تری از ایده
ها همراه است و کمتر منجر به ایده هایی کارا و عملیمی شود . نکته ی جالب
توجه این است که فرد به هنگام انزوا از گروه دیگر ترسی ازانتقاد ندارد و
بدون هیچگونه محدودیتی از طرف اعضا برای تجزیه ایده ها آزاد می باشد . اما
مزیت طوفان گروهی این است که مشکلات ایده ی فرد بوسیله تجربه و خلاقیت
افراددیگر حل می شود و از بین می رود . اگر بخواهیم نتیجه مطلوبتری از
طوفان ذهنی داشتهباشیم می توانیم این دو نوع طوفان ذهنی را ترکیب کنیم .
● تکنیک چرا ؟
تکنیک چرا دقیقا مثل چراهای مکرر کودکی است که
کودکان برای گسترش فهم خود از دنیایاطرافشان از والدین می پرسند . اما با
این تفاوت که در بزرگسالی باید یاد گرفته هایمان را زیر سوال ببریم سادگی
این تکنیک باعث شده است ، بسیاری از مردم متوجه اهمیت و نقش آن نشوند و این
تکنیک برای ایده یابی و ایده پردازی به کار می رود . به عنوان مثال برای
شناسایی و تعریف درست و کامل مسئله می توان از این تکنیک استفاده کرد. بلکه
استفاده از این تکنیک به ما کمک می کند تا موقعیت و وضعیت را بهتر وروشنتر
مشخص کنیم و در فرآیند آن به ایده های جدیدی دست یابیم .
● تکنیک توهم خلاق
خیلی اوقات آنچه را که فکر می کنیم واقعیت است ،
واقعیت نیست . واقعیتهابا پنج حس انسان درک می شوند. چیزهایی که چشم می
بیند و طوری که مغز آن را تفسیر میکند باعث این خطا می شود . چشم می بیند ،
اما وظیفه ی ذهن چیز دیگری است . کار ذهنمرتب کردن ، دسته بندی و قابل فهم
کردن جرقه هایی است که پس از دیدن ، مغز آن راایجاد می کند بنابراین
تصاویری که در ذهن است ، کپی مستقیم اشیاء نیست بلکه کدهایخلاصه ای است که
از طریق شبکه ی عصبی مغز می رسد .
منظور و هدف این تکنیک این استکه شما بتوانید با
قدرت توهم بعضی از اوقات با خطاهای عمدی طور دیگری به مسائل نگاهکرده تا
بدین وسیله اصل و واقعیت موضوع را دریابید . این سعی باعث می شود
مقداریاطلاعات از شکاف های موجود در بافتهای عصبی ، آزاد شده و به وسیله
پیوند با اطلاعاتقبلی ، الگوی ذهنی جدیدی ساخته شود و یا موضوع از الگوی
ذهنی قبلی به الگوی دیگریانتقال یابد .
● تکنیک پی . ام .آی (P.M.I)
یکی از ارزش های این تکنیک آن است که انسان را
مجبور می سازد تا دقایقی بر خلاف قالبهای ذهنی اش تفکر کند و به مرور نسبت
به قالب های ذهنی خود آگاه تر و مسلط تر شود ، لذا آمادگی ذهنی بیشتری برای
خلاقیت پیدا می کند . نام این تکنیک بر گرفته از حروف اول سه کلمه به معنی
افزودن ، کاستن و جالب می باشد . روش کار چنین است که ابتدا فرد توجهش را
به نکات مثبت موضوع یا پیشنهاد و سپس به نکات منفی و نهایتا به نکات جالب و
تازه ی آن که نه مثبت است و نه منفی ، معطوف می کند و در پایان نسبت به
تهیه لیست نکات مثبت یامزایای موضوع ، لیست موانع ، محدودیت ها و نکات منفی
موضوع و لیست نکات جالب و تازهی موضوع اقدام می کند . یکی از مهمترین
کاربردهای این تکنیک زمانی است که نسبت به یک قضیه اطمینان داریم نه مواردی
که نسبت به آن شک و ابهام داریم . به عبارت دیگرهر چه نسبت به موضوعی
بیشتر بدبین یا خوشبین باشیم استفاده از این تکنیک کار گشاترو اثر بخش تر
خواهد بود.
برای یافتن نکات جالب کافی است که جمله ی (( چقدر جالب می شود اگر ......)) را کامل کنیم.
● تکنیک DO IT
نام این تکنیک از حروف اول چهار کلمه ی Define به
معنی تعریف کردن Open به معنی باز کردن Identify به معنی شناسایی
Transform به معنی تبدیل کردن ، تشکیل شده است . منظور از انتخاب این
واژگان این است که برای حل مشکل لازم است ابتدا موضوع و مسئله را دقیق
تعریف و مشخص نمود و سپس ذهن را برای راه حلها ی مختلف باز نگه داشته تا
بهترین راه حل شناسایی و در نهایت آن را به عمل تبدیل کرد.
● تکنیک شکوفه ی نیلوفر آبی
این تکنیک توسط یاسوآماتسومورا طراحی و ارائه شده
است . طرح این ایده بر گرفته از شکوفه نیلوفر آبی می باشد بدین صورت که
گلبرگ های شکوفه نیلوفر آبی به دور یک هسته مرکزی خوشه می زنند و از آن
نقطه گسترش می یابند . با ایجاد پنجره هایی مشابه با پنجره های مورد
استفاده در برنامه کامپیوتری ، بخش هایی از یک تابلوی ایده را می توان به
صورتی تقسیم بندی کرد که یک موضوع اصلی برای استخراج ایده در پنجره های
جانبی ،مورد استفاده قرار گیرد به نوبه خود مراکز مجموعه های جدید پنجره را
تشکیل می دهد .
● تکنیک چه می شود اگرد ....؟
به طور کلی برای خلاقیت باید فکر ، از قالبهای
ذهنی ، شرایط موجود ، پیش فرض ها ، عادات و استانداردها آزاد شود تا
بتواندموضوع را از زوایای مختلف رویت و ایده های جدیدی را تداعی کند . بر
همین اساس این تکنیک کمک شایانی به آزاد سازی فکر برای جمع آوری ایده های
جدید می کند . در این روش توصیه می شود برای یافتن ایده های جدید از سوالات
(( چه می شود اگر...؟ استفاده کنید و آن را به قدری تکرار و تمرین کنید که
برایتان یک عادت شود. از این تکنیک میتوان برای یافتن افزایش قدرت خلاقیت
بدون داشتن موضوع بخصوصی استفاده کرد ،ضمن اینکه بعنوان یک تفریح یا شوخی و
سرگرمی در همه ی اوقات قابل استفاده است .
● تکنیک اسکمپر SCAMPER
این تکنیک کاربرد اصلی آن بر پایه ایده یابی فردی
طراحی شده است که می تواند به نحو بسیار اثر بخشی برای گروه ها نیز مفید
باشد . هدف اصلی این تکنیک قدرت تصور است تا آن را در جهات و بعد مختلف
وضروری به حرکت درآورد. این تحریک بوسیله یک سری سوالات تیپ و ایده بر
انگیز صورت می گیرد که شخص در رابطه با مسئله مورد نظرش از خود سوال می کند
و در نهایت با افزایش ایده ها ، کیفیت ایده ها تضمین و ارتقاء می یابد
.واژه SCAMPER از ابتدای حروف واژه های سوال برانگیزگرفته شده که در
دستیابی ایده های نو بسیار موثر است .
حرف S بر گرفته از کلمه Substitution به معنی جانشین سازی است
حرف C بر گرفته از کلمه Combine به معنی ترکیب کردن است .
حرف A بر گرفته از کلمه Adapt به معنی رفاه ، سازگاری و تعدیل کردن است .
حرف M بر گرفته از کلمه Maginfy به معنی بزرگ سازی است .
حرف P بر گرفته از کلمه Put to other uses به معنی استفاده در سایر موارد است .
حرف E بر گرفته از کلمه Ellimination به معنی حذف کردن است .
حرف R بر گرفته از کلمه Reverse به معنی معکوس سازی است .
● تکنیک در هم شکستن مفروضات
یکی از موانع مهم خلاقیت ، مفروضات قبلی است که
نا خودآگاه اجازه نمی دهد فکر در همه جهات به حرکت در آید بسیاری از
مفروضات قبلی ممکن است در اصل همان زمانی که در ذهن ما ایجادشده اند ، غلط
باشند ، مثل خطر ناک بودن دوچرخه در ذهن کسی که خواب تصادف شدید بادوچرخه
را دیده است . بسیاری از آنها به مرور زمان اعتبارشان را از دست داده اند
یابسیاری از آنها به دلیل تغییر شرایط بی اعتبار شده اند . اما مسئله این
است که فردمتوجه این تغییرات و اشتباهات نیست و هنوز با مفروضات قبلی به
مسئله نگاه می کند . از آنجایی یکه مفروضات مربوط به قسمت درونی ذهن می
شوند و به عبارت دیگر چون آنهاامری درونی هستند نمی توانیم آنها را به
تنهایی فسخ یا از فکر خود جدا سازیم . مثل آن چاقو که نمی تواند دسته اش را
ببرد . شناسایی مفروضات خود و دیگران ، اولین قدم برای تغییر مفروضات است .
● تکنیک تجزیه و تحلیل مورفولوژیک
تکنیک تجزیه وتحلیل مورفولوژیک یا ریخت شناسانه
که توسط فریتززویکی ابداع شد ، فنی است که براساس آن پدیده ی مورد نظر از
جهت ساختار کلی و ابعاد مختلف مورد تجزیه و تحلیل قرارمی گیرد. به این
منظور ابتدا سطوح و ابعاد مختلف موضوع را شناسایی و فهرست می کنیم . برای
مثال اگر بخواهیم در مورد بازاریابی یک کالا راههای جدید و بدیعی بیابیم
ابتدا باید ابعاد مختلف کالا مثل شکل ظاهری ، کاربردهای آن ، خواص و فواید
آن ،وضعیت مشتریان و بازارکالا تبیین و تدوین نمائیم . در این مرحله بایستی
سعی کردابعاد کالا را بیشتر مشخص کرد . برای اینکه بتوان ابعاد یک موضوع و
اجزای متشکله (متغیرهای )آن را با یکدیگر مقایسه و مرتبط نمود، می توان
ابعاد اصلی و اجزای آنهارا برروی دایره ای متحدالمرکز نوشته و با چرخاندن
دایره های مختلف ، ابعاد و اجزایآنها را با هم مقایسه و ارتباط آنها را حدس
زد.
● تکنیک دلفی
این تکنیک در سال ۱۹۶۴ توسط داکلی و هلمر معرفی
شد . بسیار شبیه به تکنیک طوفان ذهنی است بااین تفاوت که افراد هیچ گاه به
صورت گروه در یک جلسه و دور یک میز جمع نمی شوند ودر واقع رویارویی مستقیم
رخ نمی دهد . اسا ساو فلسفه این تکنیک این است که افراد درتکنیک طوفان فکری
بعلت شرم و خجالت نمی توانستند بعضی از ایده هایشان را مطرح نمایند لذا در
این روش افراد به صورت کلامی و رودر رو درگیر بحث نمی شوند.بلکه رئیس گروه
موضوع را به همه اعلام می کند و سپس هریک از افراد به طور جداگانه ایده
هایشان را به صورت کتبی (حتی می تواند بدون ذکر نام باشد ) برای رئیس گروه
ارسال می کنند . سپس رئیس گروه تمام ایده های پیشنهادی را برای تک تک اعضا
ارسال می کند و از آنهامی خواهد که نسبت به ایده های پیشنهادی دیگران فکر
کنند و اگر ایده ی جدیدی به نظرشان می رسد به آنها اضافه کنند . این عمل
چندین بار تکرار می شود تا درنهایت اتفاق آرا بدست آید . فن دلفی شامل دعوت
به مشورت و مقایسه ی قضاوت های بی نام چندنوبتی اعضا ی یک تیم در باره
تصمیم یا مسئله می شود .
● چه موقع از فن دلفیاستفاده می شود ؟
۱) هنگامی که می خواهید نظر اعضای یک تیم را در مورد شخصی به دست آورید بی آنکه روبرو شدن آنان سبب احتمال خطا در قضاوت شود .
۲) هنگامی کهاعضای یک تیم در یک جا مستقر نباشند.
۳) زمانی که لازم است اعضای تیم نسبت به تصمیمی که می گیرند و عواقب آن به طور کامل آگاه و مسئول باشند.
۴) هنگامی که حضور چهره های بالادست و فشار همتایان بر تصمیم گیری اثر می گذارد.
● تکنیک استخوان ماهی (علت و معلول )
یکی از روش های بسیار سودمند برای شناسایی مسائل
نمودار استخوان ماهی است . نمودار استخوان ماهی که گاهی به آن نمودار
ایشیکاوا نیزمی گویند توسط پرفسور کائور ایشکاوا از دانشگاه توکیو طراحی شد
. هدف اصلی اینتکنیک ، شناسایی و تهیه فهرستی از کلیه علل احتمالی مسئله
مورد نظر است . این تکنیکدر درجه اول یک تکنیک گروهی شناسایی مسئله است اما
توسط افراد قابل استفاده است .
● تکنیک باز گشت به مشتری
می توانیم با روی برگرداندن از مسائل مربوط به
تولید و روی آوردن به مسائل مربوط به بازار یابی ، رابطه بین فعالیتهای خود
ومشتریان را به لحاظ محصول ، قیمت ، تبلیغ ، توزیع و بازار مورد نظر ،
بررسی می کنیم .
● تکنیک گروه اسمی
فن گروه اسمی جنبه های رای دادن بدون بحثٍ های محدودترکیب می کند که توافق بدست می آید و شما بتوانید به یک تصمیم گروهی برسید .
چهموقع از فن تکنیک گروه اسمی استفاده می شود ؟
۱) با موضوعی بحٍث انگیز ، حساس ،دارای موافق و
مخالف یا بسیاری برجسته مواجه هستید و تصور می کنید عقیده های ضد ونقیض و
دهها دلیل جزئی و تفصیلی ممکن است بحث را فلج سازد
۲) می خواهید مشارکت مساوی همه ی اعضا را تضمین کنید.
۳) علت اساسی و ریشه ای یک مسئله را شناخته ،ولی شناخت نحوه ی اقدام و انتخاب یک گزینه از میان گزینه های بسیار مشکل است.
● تکنیک سینکتیکس
واژه سینکتیکس از ریشه یونانی الاصل synetikos به
معنی فشاردادن دو چیز به یکدگیر و یا متصل کردن چند چیز مختلف گرفته شده
است این واژه به این دلیل انتخاب شده است که خلاقیت نیز نوعی هماهنگ کردن
چیزهای مختلف در یک قالب یاساختار جدید است و هر اندیشه خلاقی از تفکر
سینکتیکس بی بهره نمی باشد این تکنیک روشی است برای بر انگیختن تفکر خلاق
در میان گروهی از افراد که گرد هم می آیند .
بطور کلی فرآیند بکار گیری این روش عبارت است از :
۱) شناسایی و تعریف مشکل و تجزیه و تحلیل آن به منظور رسیدن به ماهیت و جوهره ی آن (شناخت جوهره )
۲) ارتباط دادن جوهره ی بدست آمده با موضوع غیر مرتبط (ساختن وضعیت مشابه )
۳) کشف راه حلهایی برای موضوع مشابه (راه حلهای مشابه )
۴) تلاش برای تبدیل راه حلهای بدست آمده به راه حلهای نهایی برای مشکل
● تکنیک شش کلاه تفکر
اصل تکنیک خلاقیت شش کلاه تفکر ادوارد دوبونو پدر
تفکر خلاق در کتاب ((شش کلاه تفکر))یک روش خلاقانه ارایه می کند و از طریق
آن می کوشد نشست افراد به دور یکدیگر را به اقدامی ثمربخش و کارا تبدیل
کند.((دوبونو))سعی می کند به کسانی که به دور هم جمع می شوند ، بیاموزد که
به تفکر خود نظم دهند و آنگاه در این میان ؛ به راههای خلاقانه بیاندیشند و
با یک هماهنگی مدیرانه نتایج را طبقه بندی و اولویت بندی کرده و در تصمیم
گیری ها از آن استفاده کنند.اگر شما می خواهید با تکنیک شش کلاه تفکر در
جلسات قدم بگذارید، بهتر است این مقاله را بخوانید و آنگاه عمل کنید:
تصور کنید به یک جلسه قدم گذاشته اید و شما مسئول
نظم دهی ، هدایت و نتیجه گیری از آن جلسه هستید، در اینجا کلاه آبی را بر
سر شما خواهند گذاشت ، زیرا هنگامی که کسی کلاه آبی را بر سر می گذارد ،
باید به موارد زیر دقت کند:
۱) رنگ آبی نماد آسمان آبی رنگ است که چتر آن بر
همه جا گسترده شده است و کسی که کلاه آبی بر سر خود می گذارد باید بتواند
افکار جاری در محیط جلسه را در ذهن خود به جریان درآورد و نظم و تمرکز دهد.
۲) کلاه آبی همچون یک نرم افزار است که تلاش می
کند به تفکر کردن جمع ، جهت دهد و یا برنامه ای مشخص آن را به سرانجام
برساند و گویی همچون یک کارگردان تفکر ما را هدایت می کند.
۳) با کلاه آبی اولویت ها و محدودیت ها تعیین می
شود. اکنون بر روی صندلی خود بنشنید و موضوع و یا مشکل مورد بحث را بر روی
تخته سیاه بنویسید.در نخستین اقدام و با هدایت شما همه اعضاء باید کلاه
سفید را بر سر بگذارند و در مورد موضوع بیان شده بیاندیشند.هنگامی که کلاه
سفید را بر سر می گذارید، نباید به چیزهایی که شامل الهامات ، قضاوت های
متکی به تجارب گذشته ، عواطف، احساسات و عقاید است توجه کنید و تنها باید
همچون یک رایانه ، فقط اطلاعات ارایه کنید.حال شما باید اطلاعات به دست
آمده از حاضرین در جلسه که به واسطه تفکر با کلاه سفید ارایه شده است را
جمع بندی کنید و اعضای جلسه را وارد مرحله بعد کنید تا با گذاشتن کلاه قرمز
بر سر ، شروع به تفکر کنند.هنگامی که حاضرین می خواهند با کلاه قرمز در
مورد موضوع مورد نظر تفکر کنند باید به نکات زیر توجه کنند:
۱) اجازه دهید احساسات و عواطف بر وجود شما حاکم
شده و به زبان درآیند و هر کسی می تواند از الهامات و دریافت های ناگهانی
خویش سخن گوید و دیگر نیازی به استدلال نیست .اگر به احساسات اجازه بروز
ندهیم بدون شک ناخواسته و بدون دقت نظر ، در تصمیم گیری ها وارد شده و چه
بسا سبب بروز مشکلاتی برای ما شوند.
۲) پس از این که تمام نظرات اعضای جلسه ارایه شد،
شما اقدام به جمع بندی تراوشات فکری حاضران کرده و آن گاه به مرحله بعد
قدم بگذارید و اجازه دهید حاضران کلاه سیاه را بر سر بگذارند.با گذاشتن این
کلاه بر سر نباید احساسات منفی بدون منطق بیان شوند ، بلکه فرد باید
دیدگاه های منفی خود را در خصوص مشکل یا موضوع مورد بحث به صورت منطقی بیان
کند.
بدون شک اگر از این کلاه به خوبی استفاده شود ،
می تواند ما را از مخاطراتی که در آینده از چشمان ما دور می ماند آگاه
کند.تفکر منفی به گفته دوبونو جذاب است ، زیرا دستاوردهای آن را می توان به
فوریت مشاهده کرد.اثبات خطای دیگران برای ما رضایت درپی دارد و حمله کردن
به یک دیدگاه در ما احساس برتری می بخشد و بر عکس ستودن یک نظر سبب می شود
در خود احساس کنیم با فرد برتری روبه رو شده ایم . نتایج بحث ها ی ارایه
شده توسط شما جمع بندی شده و در نهایت ثبت شود و آنگاه بار دیگر اجازه دهید
حاضران کلاه زرد را بر سر خود بگذارند و شروع به تفکر کنند. زرد نماد
آفتاب است و آفتاب شروعی برای سازندگی ، شادابی و خوش بینی است .گویی هر جا
سراغ از خورشید گرفته می شود گرمی زندگی و زایشی دیگر در میان است و تفکر
مثبت باید به همراه کنجکاوی و شادمانی و سرور و تلاش برای درست شدن کارها
باشد.
فرد با گذاشتن کلاه زرد تلاش می کند به نکات
ارزشمند و مثبت موضوع بنگرد. اصولا افکار سازنده به سوی مثبت گرایی تمایل
دارند.یکی از تمریناتی که فرد با کلاه زرد می تواند انجام دهد بهره گیری از
تجربیات ارزشمند گذشته است .کلاه زرد در ابتدا در صدد کشف فواید موجود در
موضوع مورد بحث است و هر آنچه می کاود ، بیان می دارد. اکنون بار دیگر به
جمع بندی نظرات به دست آمده بر اثر کلاه زرد بپردازید. اکنون حاضران باید
کلاه سبز را بر سر بگذارند .کلاه سبز ، کلاه خلاقیت است هنگامی که افراد
کلاه سبز را بر سر می گذارند، باید به راه های نو بیاندیشند که می تواند در
آن موضوع مورد نظر اثرگذار بوده و به تصمیم گیری های خلاقانه منجر شود.
هنگامی که حاضران کلاه سبز را بر سر می گذارند ،
فرصتی می یابند که به جست و جوی چیزهای کشف نشده هدایت شوند.حال فرصتی به
حاضران دهید تا ایده های نو ارایه کنند و آنگاه به ثبت این ایده ها پرداخته
و به جمع بندی نظرات بپردازید.بدون شک برای خلاقانه اندیشیدن باید فرهنگ
خلاقیت را بر فضای جلسه حاکم کنید. اکنون شما باید تلاش کنید که با کلاه
آبی که بر سر گذاشته اید به ارزیابی نتایج پرداخته و به یک جمع بندی مناسب
برسید و در نهایت در جهت حل مشکل یا موضوع مورد نظر تصمیم نهایی را بگیرید.
بدون شک هر یک از اعضاء می توانند کلاه آبی را به امانت گرفته و با آن به
تفکر بپردازند و در اتخاذ تصمیمات به شما کمک کنند. در پایان شما در می
یابید هنگامی که جلسه را این گونه مدیریت می کنید ، دیگر تنها شاهد آن
نخواهید بود که یک فرد تنها با کلاه سیاه به جلسه قدم بگذارد و یا فرد
دیگری تنها با کلاه قرمز تفکر کند، بلکه همه مجبورند با شش کلاه مذکور تفکر
کنند و اندیشه های ذهن خود را ارایه کنند.
این وبلاگ به مدیریت محمود وحدت به شما کمک خواهند کرد تا کسبوکار خود را توسعه داده و درآمد خود را افزایش دهید.